Η Νέδουσα και τα αρχαία δρώμενα (+ Βίντεο)

Κείμενο: Κώστας Μανούσος

Φωτογραφίες & βίντεο: Κώστας και Άντζελα

Εκφώνηση βίντεο: Χρύσα Ρ.

Η Νέδουσα είναι χωριό του νομού Μεσσηνίας χτισμένο στον Ταΰγετο σε υψόμετρο 700 μέτρων και δεν είναι ένα χωριό το όποιο θα επισκεφτεί κάποιος το Σαββατοκύριακο, εκτός και αν είναι ορειβάτης ή πεζοπόρος. Για όλους τους υπόλοιπους όμως υπάρχει μια μέρα που οπωσδήποτε πρέπει να βρίσκονται εκεί. Αυτή η ημέρα, δεν είναι άλλη από την Καθαρή Δευτέρα. Τότε λαμβάνει χώρα ένα αυθεντικό αγροτικό δρώμενο Ευετηρίας που έχει στοιχεία από την αρχαία Διονυσιακή λατρεία.

    Πως πηγαίνω

Από την πρωτεύουσα του νομού, την όμορφη πόλη της Καλαμάτας, παίρνετε την παλιά εθνική οδό προς Σπάρτη και μεταξύ του 17^ου και 18^ου χιλιομέτρου θα βρείτε στα αριστερά σας τον δρόμο που οδηγεί στο χωριό (υπάρχει σχετική σήμανση). Η συνολική διαδρομή μέχρι το χωριό είναι 24 χιλιόμετρα για τα οποία απαιτούνται 40 με 45 λεπτά οδήγησης την οποία εμείς κάναμε με το σκούτερ και χαρίζει ωραίες εικόνες.

"Πέντε δρόμοι"

     Λίγη ιστορία

Στα παλιά χρόνια το χωριό βρίσκονταν βορειότερα στη θέση Βυθισμένα, λόγω όμως των κατολισθήσεων που έγιναν, οι κάτοικοι αναγκάστηκαν να το εγκαταλείψουν και να μετακινηθούν νοτιότερα. Η μετακίνηση αυτή δημιούργησε δύο νέα χωριά, τη Μεγάλη και τη Μικρή Αναστάσοβα. Τις σημερινές τους ονομασίες, Νέδουσα και Πηγές αντίστοιχα, τις απέκτησαν έπειτα από βασιλικό διάταγμα το 1927.

Από την Νέδουσα κατάγονταν ο Νικήτας Σταματελόπουλος γνωστός σε όλους μας ως Νικηταράς ή ‘‘Τουρκοφάγος’’  (1781 - 1849). Κατά την διάρκεια της επανάστασης του ‘21 διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο λαμβάνοντας μέρος σε κρίσιμες για τον αγώνα μάχες. Η τελευταία επιθυμία του ήταν να ταφεί δίπλα στον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη που ήταν θείος του. Στο κέντρο του χωριού υπάρχει ακόμα το σπίτι που γεννήθηκε, το οποίο έχει ανακαινισθεί και είναι επισκέψιμο.

Ένα σημαντικό γεγονός που έγινε στην περιοχή και παραμένει άγνωστο στους περισσότερους από εμάς είναι η πτώση 26 γυναικών στο γκρεμό, στην περιοχή της Χορυγόσκαλας (Χωρυγόσακαλα στο Google maps), για να μην πέσουν στα χέρια του εχθρού και ατιμωθούν. Το συμβάν έγινε προς τα τέλη Μαΐου του 1826 και είναι ανάλογο της θυσίας των γυναικών του Ζαλόγγου και της Νάουσας.

     Το καρναβάλι της Νέδουσας

Γίνεται κάθε χρόνο την Καθαρή Δευτέρα. Πρόκειται για ένα αυθεντικό αγροτικό δρώμενο με στοιχεία από την αρχαία Διονυσιακή λατρεία που αναπαριστά τον κύκλο της ζωής και σκοπό έχει την εξασφάλιση της καλής σοδειάς. Την ίδια περίοδο παρόμοια δρώμενα γίνονται και σε άλλα μέρη της χώρας, όμως αυτό της Νέδουσας είναι στην πιο πλήρη μορφή του, με κάποια από τα μέρη του να είναι χαρακτηριστικά ώστε να το καθιστούν μοναδικό στον ελλαδικό χώρο σύμφωνα με τον καθηγητή Λαογραφίας Μιχάλη Μερακλή.

Το δρώμενο ξεκινά νωρίς το πρωί, μια καλή ώρα να βρίσκεστε στο χωριό είναι μεταξύ 09:30 και 10:00. Παρκάρετε το όχημα σας λίγο πριν την είσοδο του χωριού και κατευθυνθείτε στην πλατεία όπου δεσπόζει ο ιερός ναός της Αγίας Αικατερίνης. Για όσους θελήσουν καφεδάκι υπάρχει το καφενείο απέναντι από την εκκλησία. Αν έχετε σκοπό να παρακολουθήσετε «στενά» το δρώμενο, καλό θα ήταν να φορέσετε άνετα παπούτσια και να έχετε νερό! Τύχαμε ζεστή μέρα για την εποχή.

Κάποια στιγμή θα ακούσετε ένα μουσικό σκοπό να παίζει σε κάποιο σημείο του χωριού. Αυτός παράγεται από ένα νταούλι και μια φλογέρα. Ακολουθήστε τον ήχο και θα συναντήστε τον θίασο, πυρήνα του δρώμενου. Μόλις τους συναντήσετε θα σας πλησιάσει ένα μέλος ο οποίος θα σας μουτζουρώσει. Τότε είναι που από επισκέπτης γίνεστε συνεορταστής. Το μουτζούρωμα είναι η πρώτη φάση του δρώμενου και γίνεται από καπνιά φούρνου με σκοπό να μην σας πιάσει το «κακό μάτι».

Η νέα γενιά συνεχίζει περήφανα την παράδοση.

Οι επισκέπτες - συνεορταστές απολαμβάνουν το ήπιο μουτζούρωμα.

Η δεύτερη φάση «τρέχει» σχεδόν παράλληλα με την πρώτη και αφορά τον αγερμό. Αφού λοιπόν σας έχουν μουτζουρώσει, ακολουθείτε τον θίασο που πηγαίνει από σπίτι σε σπίτι. Οι νοικοκυραίοι καλούν όλο τον κόσμο να μπει μέσα στο σπίτι και να κεραστεί με κρασί και άλλα τοπικά οινοπνευματώδη καθώς και λαγάνα, χαλβά, ελιές, λουκούμια, ξηρούς καρπούς, φρούτα κ.α., επίσης τοποθετούν τρόφιμα στο μεγάλο ψάθινο πλεκτό καλάθι που κουβαλάνε δυο από τα μέλη του θιάσου. Ακούγονται οι ευχές «καλή σαρακοστή», «χρόνια πολλά» καθώς και «καλή χρονιά» αναφερόμενοι στην αρχή της νέας σοδειάς. Σε όλη τη διάρκεια των δρώμενων ακούγονται τραγούδια που αναφέρονται στα γεννητικά όργανα, έχοντας στο νου τη γονιμότητα. Στη διαδρομή που θα κάνετε θα συναντήσετε σίγουρα κισσό. Κόφτε τρία – τέσσερα κλαράκια και φτιάξτε ένα στεφάνι, χαρακτηριστικό γνώρισμα των Διονυσιακών. Η φάση του αγερμού είναι η πιο πολύωρη και τελειώνει ουσιαστικά στην πλατεία του χωριού, όπου θα λάβουν χώρα και οι υπόλοιπες φάσεις του δρώμενου. Οι μουσικοί παραμένουν εκεί συνεχίζοντας τα τραγούδια με τον κόσμο να χορεύει και να τραγουδά. Ο υπόλοιπος θίασος αναχωρεί για να ετοιμαστεί για την επόμενη φάση.

Οι τράγοι αποτελούν την τρίτη φάση. Τα μέλη του θιάσου ντύνονται σαν τράγοι. Φορούν τις κάπες που φορούσαν και οι παλιότεροι, τοποθετούν κέρατα στο κεφάλι και φυσικά κρεμούν τις κουδούνες. Κατεβαίνοντας τα ‘‘τραγιά’’ προς την πλατεία, χοροπηδούν κάνοντας μεταξύ τους εικονικές μάχες από τις οποίες δεν ξεφεύγουν κάποιοι από τους επισκέπτες – συνεορταστές. Αυτό που μου έμεινε από αυτή τη φάση δεν είναι τόσο οι εικονικές μάχες, όσο ο ασταμάτητος ήχος που παράγεται από τις πολυάριθμες κουδούνες που κουβαλάνε. Με αυτό τον τρόπο προκαλούν το ξύπνημα της βλάστησης και διώχνουν τα κακά πνεύματα. Θα σας πρότεινα να παρακολουθήσετε την κάθε φάση ξεκινώντας από τα στενά του χωριού μέχρι αυτή να καταλήξει στην πλατεία.

Ακολουθεί η αροτρίαση μια από τις δύο κύριες φάσεις του δρώμενου. Μπροστά πηγαίνουν τα δαμαλάκια σέρνοντας το αλέτρι που οδηγεί ο ζευγολάτης ακολουθούμενος από δύο άτομα που ρίχνουν σπόρους. Πιο πίσω μέλη του θιάσου κρατούν αγροτικά εργαλεία (γράβαλα, αξίνες κ.α.) με ανάλογη ενδυμασία και ένας από αυτούς ψεκάζει με νερό το έδαφος αλλά και τον κόσμο. Η διαδρομή είναι πάντα η ίδια. Καταλήγοντας στην πλατεία, την οργώνουν και τη σπέρνουν τρεις φορές.

Ο γάμος αποτελεί την δεύτερη κύρια φάση του δρώμενου και την πέμπτη κατά σειρά. Αροτρίαση και γάμος θεωρούνται κύριες τελετές επειδή σκοπό έχουν την εξασφάλιση γονιμοποιήσεις γης και ανθρώπου. Εδώ θα γελάσετε αρκετά. Μην περιμένετε η νύφη να είναι γυναίκα. Στην αρχαιότητα τους γυναικείους ρόλους τους έπαιζαν άντρες. Αφού καταλήξουν στην πλατεία τελείται ο γάμος. Ο παπάς τελεί το μυστήριο και δίνει τις «ευχές» του. Τότε το ζευγάρι αγκαλιάζεται και πέφτει κάτω κάνοντας την ερωτική πράξη στο μέρος που είχε γίνει 3 φορές όργωμα. Αφού όλα έχουν πάει καλά η νύφη σέρνει το χορό.

- Τόση με το συμπάθιο είναι του γαμπρού.

Πολύφερνη νύφη

Επιδικνύοντας τα προσόντα

Σέρνει η νύφη το χορό

Η τελευταία φάση αποτελείτε από δύο συνεχόμενες πράξεις. Την κηδεία και την ανάσταση. Δεν γνωρίζουμε πως και γιατί πέθανε ο άντρας. Τον κουβαλάνε τέσσερις, συνοδεία κόσμου. Στη διαδρομή για την πλατεία τον κλαίνε και ακούγονται διάφορα μοιρολόγια που στην τηλεόραση θα είχαν το σήμα του 18+. Το μοιρολόγι συνεχίζεται και στην πλατεία μέχρι που ξεκινά το τραγούδι που παρακινεί τον νεκρό άντρα να σηκωθεί. Ο νεκρός συμβολίζει τον σπόρο που αφού τον φυτέψεις θα δημιουργήσει ζωή. Πράγματι λοιπόν ανασταίνετε και ο κόσμος χειροκροτεί γελώντας, με τον χορό να παίρνει την σκυτάλη. Κάπως έτσι τελειώνει το δρώμενο.

Πως το τρίβουν το πιπέρι...

... με τον που, με τον που... τρίβουν το πιπέρι.

Μη φύγετε από το χωριό αν δεν φάτε φασολάδα που έχουν ετοιμάσει για εσάς. Ρωτήστε που την προσφέρουν.

Όσοι επιθυμούν να μάθουν περισσότερες λεπτομέρειες για αυτό το Διονυσιακό δρώμενο ας επισκεφτούν την παρακάτω ιστοσελίδα:                                              

http://kalamatafreespace.blogspot.com/2012/06/blog-post_24.html

Η περιγραφή του δρώμενου αφορά μόνο το συγκεκριμένο που περιγράφω, καθώς όπως μάθαμε, φέτος ήταν light λόγω της απουσίας του φαλλού.

    Δραστηριότητες & αξιοθέατα

Αναρριχητικό πάρκο και μονοπάτια

Για τους αναρριχητές ο ορειβατικός σύλλογος Καλαμάτας έχει δημιουργήσει ένα αναρριχητικό πάρκο περίπου 50 διαδρομών πριν την είσοδο του χωριού. Επίσης υπάρχουν τα παλιά μονοπάτια που συνέδεαν τα χωριά του Ταϋγέτου μεταξύ τους αλλά και με την Καλαμάτα. Στο παρελθόν έχω περπατήσει κάποια τμήματά τους, αλλά καλό θα ήταν πριν επιχειρήστε κάτι να ενημερωθείτε από τον ορειβατικό σύλλογο για την σήμανση και τη βατότητα τους (https://www.eoskal.gr/).

Μονές και πέτρινα ξωκλήσια

Η πιο γνωστή μονή της περιοχής είναι αυτή της Μονής Μαρδακίου ή αλλιώς ‘το Μαρδάκι’, χτισμένη στις αρχές του 15^ου αιώνα και είναι αφιερωμένη στην Κοίμηση της Θεοτόκου. Από τη μονή σώζεται το καθολικό καθώς τα κελιά της έχουν ερειπώσει, ως εκ τούτου δεν έχει μοναχούς. Στο ναό φυλάσσεται η εικόνα της Παναγίας Μαρδακιώτισσας που θεωρείται έργο του ευαγγελιστή Λουκά. Για να πάτε εκεί ακολουθείτε από το χωριό τον δρόμο για Αλαγονία. Μετά από 2 χλμ. βρίσκεστε σε μια διασταύρωση που έχει τις σχετικές σημάνσεις. Ακολουθήστε τον ασφαλτοστρωμένο δρόμο στα δεξιά μέχρι το τέλος του, κάτι λιγότερο από 2 χλμ. και μετά δεξιά το χωματόδρομο για 200 περίπου μέτρα.  Η Μονή γιορτάζει το Δεκαπενταύγουστο, την παραμονή όμως γίνεται η μεταφορά της εικόνας της Παναγίας, από το χωριό στη Μονή και γίνεται ένα ωραίο παραδοσιακό πανηγύρι.

Η περιοχή της Νέδουσας έχει πολλά μικρά πέτρινα ξωκλήσια με αρκετά από αυτά να βρίσκονται σε ιδιωτικούς χώρους, μιας και αποτελούν τάματα από τους ιδιοκτήτες τους.

Λίγο πριν την είσοδο του χωριού, ερχόμενοι από Καλαμάτα θα συναντήσετε το εκκλησάκι του Αγίου Μιχαήλ, κτισμένο κολλητά με το βουνό. Λίγο παρακάτω το εκκλησάκι του Αγίου Παΐσιου, δίπλα από τρεχούμενα νερά. Βόρεια και ανατολικά του χωριού είναι το εκκλησάκι του Αγίου Λουκά του ιατρού, ο οποίος περιβάλλοντας χώρος σε προδιαθέτει για πικ-νικ. Ο Άγιος Ραφαήλ βρίσκεται στον προαύλιο χώρο της ταβέρνας ‘Χειλανθή’, που θα αναφερθώ παρακάτω, γιατί πρέπει και να φάτε.

Νερόμυλοι,γεφύρια και πλατάνια

Στα βόρεια του χωριού υπάρχει το μονότοξο πέτρινο γεφύρι  του Παντελικού ή Αντελικού, που φαίνεται από ψηλά αν πάτε στην προτομή του Νικηταρά πίσω από την Αγία Αικατερίνη. Δίπλα στη γέφυρα υπάρχει ο νερόμυλος του Αναστάση Καραμπάτου (Χούφτιαρη), που δυστυχώς είναι σε κακή κατάσταση. Το λιθόστρωτο χορταριασμένο μονοπάτι θα σας οδηγήσει στο χωριό. Στη θέση Μογγονία, στην πέρα μεριά που βρίσκεται απέναντι από το χωριό, βρίσκεται το εξωκλήσι του Αγίου Κων/νου με έναν πλάτανο με μια πηγή.

    Που θα φαω;

Καθόλου δύσκολη απάντηση καθώς από πλευράς επιλογών υπάρχει μόνο μια ταβέρνα που ανέφερα και πιο πάνω. Η ‘Χειλανθή’ προς τη μονή Μαρδακίου. Προσφέρει παραδοσιακά πιάτα σε ένα όμορφο διακοσμημένο χώρο. Μην διστάσετε να ρωτήσετε τον κύριο Παναγιώτη για την ιστορία του τόπου.