Βοσνία και Ερζεγοβίνη

Κείμενο: Άντζελα και Κώστας Μανούσος

Φωτογραφίες: Άντζελα και Κώστας

Εισαγωγή

Η σκέψη για το ταξίδι στη Βοσνία υπήρχε για αρκετά χρόνια και για να είμαι ειλικρινής, ήταν εδώ και πολύ καιρό επιθυμία της Άντζελας, να την (ξανά)επισκεφτεί, κάτι που ανέβαλα χωρίς να υπάρχει κάποιος ιδιαίτερος λόγος.

Η αφορμή για το ταξίδι ήταν η οργανωμένη εκδρομή στην Ιταλία, που είχε σχεδιάσει η τοπική μοτοσυκλετιστική λέσχη της Καλαμάτας (ΛΕ.ΜΟ.ΜΕ ή όπως την ξέρουν οι περισσότεροι: «Μοτοανεξάρτητοι Καβαλάρηδες Μεσσηνίας»), για την αδερφοποίηση των λεσχών Καλαμάτας και Pescara.

Πολύ σωστά θα αναρωτηθεί κανείς: “Μα καλά! Τι σχέση έχει η Ιταλία με το ταξίδι σας στη Βοσνία” και η απάντηση είναι πως ήταν το «ξεκόλλημα», καθώς για το 2025 δεν είχαμε κανονίσει κάποιο μοτοσυκλετιστικό ταξίδι.

Ιταλία

Οι μέρες πέρασαν γρήγορα και η 29η Μαΐου, η ημέρα αναχώρησης, έφτασε. Με σημείο εξόδου από τη χώρα την Πάτρα, αποπλεύσαμε το απόγευμα εκείνης της ημέρας για το Μπάρι της Ιταλίας.

Ένας θεός ξέρει πόσο βαριέμαι το καράβι, αλλά μερικές φορές είναι μονόδρομος.

Το πλοίο έφτασε στο Bari στις εννιά το πρωί της επόμενης, όπως ήταν προγραμματισμένο. Αυτό δε σημαίνει ότι αποβιβαστήκαμε κιόλας. Χρειάστηκαν ακόμη δύο ώρες, γιατί όπως κυκλοφόρησε, είχε μπει αστυνομία στο αμπάρι και έκανε ελέγχους.

Με αυτά και με αυτά, φτάσαμε στην Pescara λίγο πριν τις τέσσερις, δηλαδή ίσα-ίσα για την συνάντηση της ΛΕ.ΜΟ.ΜΕ στο Δημαρχείο της πόλης. Εκεί φτάσαμε λίγο μετά τις τέσσερις, τηρώντας πιστά το ακαδημαϊκό τέταρτο. Ο δήμαρχος και η τοπική μοτοσυκλετιστική λέσχη μας περίμενε. Αφού έγιναν γρήγορα οι απαραίτητες συστάσεις και τα τυπικά, «στηθήκαμε» Έλληνες και Ιταλοί στη μαρμάρινη σκάλα για την καθιερωμένη φωτογράφιση.

Ακολούθησε επίσκεψη στο λιμάνι της πόλης, όπου ένα μοτοσυκλετιστικό γεγονός, το Rider’s Days, θα έκανε εγκαίνια.

Στις οκτώ βρισκόμασταν στην Ripa Teatina, ένα χωριό 15 χιλιόμετρα έξω από την Pescara. Εκεί βρίσκεται το Circolo l'Oasi, ένα τοπικό εστιατόριο, όπου είχε προγραμματιστεί το δείπνο.

Όπως ήταν αναμενόμενο, γεμίσαμε το μαγαζί. Οι φωνές από τα «πηγαδάκια» στα τραπέζια λειτουργούσαν σαν παράσιτα για αυτούς που φώναζαν τους φίλους τους, που καθόντουσαν στην άλλη άκρη της μικρής αίθουσας. Αυτό τους ανάγκαζε να φωνάζουν ακόμα πιο δυνατά.

Περίμενα πως και πως για να μας σερβίρουν και να πέσουν τα ντεσιμπέλ. Μάταια όμως! Την οχλαγωγία αντικατέστησε η ελληνική μουσική, που έπαιζε από ένα μεγάλο ηχείο και φυσικά δεν έλειψαν και οι ελληνικοί χοροί.

Από το εστιατόριο αναχωρήσαμε περί τη μια τα ξημερώματα του Σαββάτου, κάτι που επηρέασε το ξύπνημα της αυριανής.

Για την επόμενη μέρα, η τοπική λέσχη σε συνεργασία με το Rider’s Days είχαν κανονίσει όμορφες διαδρομές στα βουνά του Abruzzo. Εμείς είχαμε ήδη κανονίσει τη διαδρομή μας, μέρος της οποίας ήταν κοινή με τους υπόλοιπους, σε άλλη όμως χρονική στιγμή της ημέρας.

Χωρίς καμία πίεση, πήγαμε για πρωινό σε μια Pasticceria (κάτι σαν καφεζαχαροπλαστείο σκεφτείτε το), το οποίο συνεργάζεται με το κατάλυμα που μείναμε τις δύο μέρες στην πόλη της Pescara.

Μετά από μιάμιση ώρα περίπου βρισκόμασταν στο Brittoli, στους πρόποδες της οροσειράς Απέννινα, όπου έχει ήδη ξεκινήσει εδώ και μερικά χιλιόμετρα το ωραίο στροφιλίκι.

Με την άσφαλτο όχι και σε ιδιαίτερα καλή κατάσταση, με καλή όμως πρόσφυση, το Tracer κρατά σταθερά τις γραμμές που του δίνω, επιτρέποντάς μου να έχω ένα ωραίο ρυθμό, που διακόπτεται κάθε τόσο για να αιχμαλωτίσουμε το πανέμορφο τοπίο στη μνήμη της φωτογραφικής. Έτσι πήγε η διαδρομή μας όλη μέρα. Ξεκίνα, επιτάχυνε, φρέναρε, στρίψε, πλάγιασε, άνοιξε γκάζι, φρέναρε, σταμάτα… ξανά και ξανά και ξανά. Τι υπέροχο που είναι το τοπίο σκέφτομαι και τι φανταστική μοτοσυκλετιστική διαδρομή είναι αυτή και γιατί άραγε οι περισσότεροι πάνε στα βόρεια πάσα της Ιταλίας, που είναι πολύβουα και δεν τα ευχαριστιέσαι οδηγικά; Η απορία είχε εξανεμιστεί μέχρι την επόμενη στροφή, καθώς η ματιά μου σημάδευε την έξοδο του “πετάλου”.

Κατά τη μία το μεσημέρι φτάσαμε στο Ristoro Mucciante, ένα εστιατόριο που βρίσκεται στο οροπέδιο CampoImperatore. Εκεί είχαν συγκεντρωθεί εκατοντάδες μοτοσικλετιστές. Οι περισσότεροι από αυτούς ψήνανε κρέατα στις πολλές ψησταριές που υπάρχουν.

Η επόμενη στάση μας ήταν στο Santo Stefano di Sessanio, χτισμένο στα 1251 μέτρα. Περπατήσαμε στα στενά δρομάκια του χωριού και στα γκρεμισμένα κτίρια, αποτέλεσμα του σεισμού της L'Aquila το 2009.

Ο πύργος των Μεδίκων ήταν ένα από τα θύματα του, όπως και η εκκλησία της Madonna del Lago του 17ου αιώνα, που είναι τα σημαντικότερα αξιοθέατα του χωριού. Ο πύργος ανακατασκευάστηκε πέτρα-πέτρα στην αρχική του μορφή, κάτι που δεν έγινε στην εκκλησία και έκτοτε παραμένει στηριζόμενη με ξυλότυπους και κλειστή.

Παρά το υψόμετρο, η ζέστη της ημέρας μας κατέβαλε και αναζητήσαμε μια σκιά κάτω από μια ομπρέλα ενός μικρού, κρυμμένου σε ένα κοίλωμα του βράχου, μαγαζιού. Ψωμάκι λοιπόν με προσούτο και τυρί και μια παγωμένη μπύρα Moretti.

Η συνέχεια της διαδρομής θα μας πάει στη Sulmona, την πατρίδα των κομφετί. Θα τα βρείτε σε μαγαζιά με σουβενίρ, κυρίως σαν πολύχρωμα εντυπωσιακά λουλούδια. Η παράδοση θέλει να δίνονται σε κοντινά πρόσωπα σε σημαντικές στιγμές, όπως είναι ο γάμος.

Φτάνοντας στην πόλη των είκοσι και πλέον χιλιάδων κατοίκων, παρκάραμε στην κεντρική πλατεία Giuseppe Garibaldi, δίπλα από το παλιό μεσαιωνικό υδραγωγείο, όπου υπάρχουν θέσεις για μοτοσικλέτες.

Η ώρα που φτάσαμε δε θα μπορούσε να είναι καλύτερη. Αφού ασφαλίσαμε τα κράνη στη μηχανή, ήχοι από τύμπανα και σάλπιγγες αντηχούσαν στους στενούς δρόμους. Γυρνάμε τα κεφάλια μας για να εντοπίσουμε από που έρχεται ο ήχος και να προσεγγίσουμε. Δεν είναι η πρώτη φορά που τυχαία πετυχαίνουμε κάποια γιορτή στα ταξίδια μας και αμέσως καταλάβαμε πως πρόκειται για κάποια φιέστα.

Τρέξαμε προς τα σκαλιά που περνάνε κάτω από το αρχαίο ρωμαϊκό υδραγωγείο και είδαμε παιδιά, ντυμένα με ρούχα εποχής, να παρελαύνουν κρατώντας σημαίες, τύμπανα και σάλπιγγες. Οι γονείς τους με φωτογραφικές και κινητά να τα κυνηγάνε από τα πλάγια για να συλλάβουν τη στιγμή.

Τα παιδιά είχαν ηλικίες από 6 έως 15 ετών το πολύ. Τα μικρά κρατούσαν λουλούδια στα χέρια, ενώ τα μεγαλύτερα ήταν στα κρουστά, τα πνευστά και στις επιδείξεις σημαίας.

Οι στολές εποχής που φορούσαν ήταν υπέροχες και σε συνδυασμό με τους ήχους και τα παλιά κτίρια, μας μετέφεραν έστω και λίγο στο χρόνο, κάνοντας εικόνα στο μυαλό μας την τότε εποχή.

Όπως μάθαμε, η γιορτή ονομάζεται Festa della Cordesca. Είναι μια παιδική ιστορική αναπαράσταση, που κρατά δύο μέρες. Την πρώτη μέρα είναι η παρέλαση και την επόμενη γίνεται ένα τουρνουά ιπποδρομιών με συμμετέχοντες τα παιδιά στο δημοτικό γήπεδο της πόλης.

Γίνεται κάθε χρόνο αρχές Ιουνίου και είναι προπομπός των εορταστικών εκδηλώσεων που ακούν στην ονομασία GiostraCavalleresca και γίνεται το τελευταίο Σαββατοκύριακο του Ιουλίου. Εδώ τα παιδιά από πρωταγωνιστές γίνονται θεατές μαζί με όλους τους υπόλοιπους επισκέπτες της πόλης και παρακολουθούν τις επιδείξεις ιπποδρομιών των ενήλικων, που γίνεται στην πλατεία Giuseppe Garibaldi.

Μετά από περίπου μιάμιση ώρα ορθοστασία και πήγαινε έλα καθίσαμε για καφέ και παγωτό.

Πήραμε τον δρόμο της επιστροφής για Pescara από το Pacentro. ‘Όπως με ενημέρωσαν, μετά από το χωριό αυτό ξεκινά το μικρό Stelvio, όπως το αποκαλούν οι ντόπιοι μοτοσικλετιστές. Μάλλον άδικα θα πω, καθώς εδώ ο δρόμος είναι σαφώς καλύτερος, με μηδενική σχεδόν κίνηση και ασφαλτοτάπητα "πίστας¨".

Οι ομορφιές δε σταματούν εδώ. Το Passo San Leonardo θα μας κατεβάσει μέχρι τους πρόποδες της οροσειράς, μέσα από ένα απίστευτο τοπίο, όπου οι αλεπούδες έχουν έρθει πιο κοντά στον άνθρωπο.

Το κομμάτι του Abruzzoόπου κινηθήκαμε, μας άφησε τις καλύτερες εντυπώσεις και κατά την άποψη μου θέλει ένα γεμάτο τετραήμερο για να πεις ότι είδες την περιοχή.

Η έκταση του Abruzzo είναι 10,830 τετραγωνικά χιλιόμετρα, όσο είναι δηλαδή η μισή Πελοπόννησος.

Βοσνία ερχόμαστε!

Στην Ιταλία κάναμε ακόμη δύο διανυκτερεύσεις. Η μια κοντά στην πόλη του Urbino και η άλλη κοντά στην Bassano del Grappa. Τα παραλιακά κομμάτια της Ιταλίας είναι ένα δράμα. Βέβαια, έχετε και την επιλογή της εθνικής με το ανάλογο αντίτιμο. Στην περίπτωσή μας, τα χιλιόμετρα ήταν διεκπεραιωτικά και ο επαρχιακός αδιάφορος κι έτσι επιλέξαμε να συνδυάσουμε εθνική και επαρχιακό. Η επιλογή είναι πάντα δική σας.

Πίνακας!

Στους δρόμους που πήραμε μπορώ να πω ότι υπάρχει μια μικρή εγκατάλειψη, μιας και άλλη είναι η εικόνα που έχω από την Ιταλία κατά τα προηγούμενα χρόνια.

- Ένα στα γρήγορα, γιατί έχω δρόμο μπροστά μου.

Τελευταία πόλη της Ιταλίας, η Gorizia, και η πρώτη στη Σλοβενία, η Nova Gorica. Πρόκειται ουσιαστικά για την ίδια πόλη, χωρισμένη στα δύο. Η διανυκτέρευσή μας και η μοναδική στη Σλοβενία, ήταν στην Travna Gora, μέσα στο δάσος. Εδώ κάναμε τον πρώτο μας χωματόδρομο, που είναι ευτυχώς αρκετά βατός ακόμη και για το Tracer.

Προτού όμως φτάσουμε εκεί κάναμε μια σύντομη στάση στην Predjama, για να επισκεφτούμε το ομώνυμο κάστρο του 13ου αιώνα χτισμένο σε σπηλιά πάνω σε γκρεμό.

Εννοείται πως στη Σλοβενία πήγαμε μόνο από τους επαρχιακούς. Πολύ ωραία χάραξη με πάρα πολύ καλή πρόσφυση. Η οδήγηση εδώ έχει ρυθμό, ενώ οι κλίσεις που διαδέχονται η μια την άλλη είναι σε τέτοια απόσταση που οι κινήσεις της μηχανής μοιάζουν σαν χορογραφία.

Τελευταίο χωριό της Σλοβενίας, η Vinica και καλώς μας δέχτηκες Κροατία. Ακόμη 110 χιλιόμετρα μέχρι το Bihac, την πρώτη πόλη της Βοσνίας όπου θα διανυκτερεύαμε. Λίγο προτού αφήσουμε την Κροατία, επισκεφτήκαμε την εγκαταλειμμένη αεροπορική βάση της Zeljava, που είναι αρκετά γνωστή στη μοτοσυκλετιστική κοινότητα. Το αεροδρόμιο είναι χωρισμένο από τα σύνορα Κροατίας - Βοσνίας, με το τουριστικό κομμάτι να βρίσκεται στην πρώτη.

Έτοιμη για απογείωση...

Το μεσημέρι προς απόγευμα μπήκαμε στη Βοσνία. Οι διαδικασίες στα σύνορα ήταν τυπικές και γρήγορες.

Από τα πρώτα κιόλας χιλιόμετρα βλέπεις αρκετές ταμπέλες με ενοικιαζόμενα, δείγμα της τουριστικής ανάπτυξης που έχει την τελευταία 10ετία η Βοσνία. Αν κρίνω από τον αριθμό των μοτοσυκλετών που είδαμε από ξένες χώρες, τότε αυτό επιβεβαιώνεται. Οι πλειοψηφία αυτών ήταν Γερμανοί, Αυστριακοί, Τσέχοι και Πολωνοί. Φεύγοντας από τη χώρα μετά από δέκα μέρες, μπορώ να πω πως ο όγκος των μοτοσυκλετών που είδαμε, μόνο με αυτό που βλέπεις στα πάσα των Άλπεων μπορεί να συγκριθεί.

Πολλοί θα πουν: γιατί Βοσνία;

Παραθέτω μερικούς από τους λόγους, που πιστεύω ότι θα αγγίξουν τον ταξιδευτή:

· Δεν είναι πολύ τουριστική (ακόμη)

· Διαθέτει μια μίξη πολιτισμών, κάτι διαφορετικό από την υπόλοιπη Ευρώπη

· Έχει πλούσια ιστορία και αρχιτεκτονικούς θησαυρούς

· Η φύση της χώρας είναι πανέμορφη με βουνά, ποτάμια, λίμνες και καταρράκτες, που προσφέρονται για δραστηριότητες όπως ράφτινγκ, κανό, πεζοπορία, οδήγηση με ATV κ.τ.λ.

· Είναι φιλόξενη

· Έχει ωραίο φαγητό

· Είναι ιδανική για road-trips

· Είναι οικονομική και

· Είναι εύκολα προσιτή από την Ελλάδα!

Και αν δεν έχετε πειστεί, συνεχίστε το διάβασμα μήπως και βάλετε τη Βοσνία στο καλεντάρι των προορισμών σας.

Προτού όμως συνεχίσω με τη δική μας ιστορία, θεωρώ ότι είναι το κατάλληλο σημείο να σας πω με δύο λόγια την ιστορία της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης, που πιστεύω ότι θα σας βοηθήσει να καταλάβετε κάποια πράγματα.

Η χώρα έχει το πολυπλοκότερο σύστημα διακυβέρνησης παγκοσμίως, γι' αυτό δώστε προσοχή.

Συμφωνία του Ντέιτον

Γεωγραφικά η Βοσνία καλύπτει το βόρειο και κεντρικό τμήμα, ενώ η Ερζεγοβίνη το νότιο και νοτιοδυτικό τμήμα. Βοσνία - Ερζεγοβίνη λοιπόν. Μακάρι όμως να ήταν τόσο απλό!

Με την ειρηνευτική συμφωνία του Ντέιτον, το Νοέμβριο του 1995, η Βοσνία – Ερζεγοβίνη, ως κράτος, αποτελείται από δύο αυτόνομες οντότητες. Τη Δημοκρατία Srpska (Βοσνιακή Σερβική Δημοκρατία) και την Βοσνιακή - Κροατική Ομοσπονδία Βοσνίας - Ερζεγοβίνης (Κροατών και Βοσνίων), όπου η κάθε μια έχει το δικό της πρόεδρο και νομοθετικό σώμα. Λίγο αργότερα προστέθηκε και η Περιφέρεια του Brčko, που έχει τη δική της πολυεθνική κυβέρνηση με εκλεγμένη συνέλευση, εκτελεστικό συμβούλιο, δικαστικό σώμα και αστυνομική δύναμη. Με απλά λόγια, αυτή η περιοχή είναι μπλεγμένη με νομικούς όρους. Δημιουργική ασάφεια, όπως θα έλεγε ένας που έχει περάσει από τα έδρανα της βουλής.

Για να το μπερδέψουν και άλλο το πράγμα, όρισαν να υπάρχουν κεντρικά θεσμικά όργανα που περιλαμβάνουν μια εκλεγμένη τριμερή προεδρία η οποία εναλλάσσεται κάθε οκτώ μήνες μεταξύ Βόσνιων, Σέρβων και Κροατών.

Και τώρα το κερασάκι: Ύπατος Αρμοστής στη Βοσνία είναι ένας Γερμανός, και αναπληρωτής του Ύπατου Αρμοστή και Διεθνής Επόπτης για την περιοχή του Brčko είναι ένας Αμερικανός.

Καταλάβατε τίποτα! Χρειάστηκε να το διαβάσω 3-4 φορές για να πω ότι "μάλλον κατάλαβα".

Η συμφωνία του Ντέιτον έλεγε πως ο καθένας θα έχει το δικό του στρατό. Στα πλαίσια όμως της ευρωπαϊκής προοπτικής της χώρας, τα στρατεύματά τους έγιναν ένα το 2003 (Δημοκρατία Srpskaκαι της Ομοσπονδίας Βοσνίας - Ερζεγοβίνης). Ωστόσο, η αστυνόμευση παραμένει ακόμα αποκεντρωμένη.

Όταν μπαίνεις στην ομοσπονδία της Republika Srpska, σε υποδέχονται οι τεράστιες επιγραφές και η σημαία της Σερβίας. Και να μην τις προσέξεις, σίγουρα θα προσέξεις τα ραντάρ της τροχαίας. Στην Ομοσπονδία της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης είναι σχεδόν όπως τα δικά μας, γκρι χρώματος και παραλληλόγραμμου σχήματος, ενώ στη Δημοκρατία της Srpska είναι κυλινδρικές καφέ κολώνες, με μια κίτρινη ρίγα στο επάνω μέρος. Και στις δύο περιπτώσεις υπάρχουν προειδοποιήσεις, κοντά στα 200 μέτρα νωρίτερα, ότι υπάρχει ραντάρ.

Ο διαχωρισμός

Αν και έχουν επιλέξει διαφορετικά αλφάβητα και έχουν ονομάσει τη γλώσσα τους διαφορετικά (Σερβικά, Βοσνιακά, Κροατικά), όταν θα συνομιλήσουν θα γίνουν απόλυτα κατανοητοί μεταξύ τους, μιας και η βάση για την γλώσσα τους είναι η προπολεμική επίσημη Σερβοκροατική.

Μετά τον πόλεμο του 1992-1995, μεγάλο μέρος του πληθυσμού εκτοπίστηκε χάριν της εθνοκάθαρσης. Κάποιοι από αυτούς επέστρεψαν στα πατρικά τους μετά από πολλά χρόνια, ενώ οι υπόλοιποι παρέμειναν εκτοπισμένοι ή μετανάστες του εξωτερικού.

Η Βοσνία - Ερζεγοβίνη είναι η χώρα με τις περισσότερες εθνότητες μεταξύ των πρώην Γιουγκοσλαβικών εθνών. Ενώ οι περισσότεροι πολίτες κατάγονται από τους Σλάβους, έχουν αναπτυχθεί ξεχωριστές ταυτότητες με την πάροδο του χρόνου.

Τρεις είναι οι κύριες πληθυσμιακές ομάδες της χώρας. Οι Bosniak (κυρίως Μουσουλμάνοι 50,7%), οι Σέρβοι της Βοσνίας (κυρίως ορθόδοξοι 30,7%) και οι Κροάτες της Βοσνίας (κυρίως καθολικοί 15,2%).

Το υπόλοιπο ποσοστό, κάπου στο 4%, αποτελείται από Μουσουλμάνους Ρομά και Εβραίους της Βοσνίας.

Ο χαρακτηρισμός «μουσουλμάνος» εκτός από θρησκευτικό χαρακτηριστικό χρησιμοποιήθηκε και ως εθνικό αναγνωριστικό μέχρι τη δεκαετία του 1990, όπου και αντικαταστάθηκε με τη λέξη "Bosniak", που χαρακτηρίζει τους Μουσουλμάνους της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης.

Γιατί όμως οι Βόσνιοι δεν είναι χριστιανοί όπως και οι γείτονές τους;

Η πλειοψηφία των κατοίκων άλλαξε πίστη μετά την κατάκτηση από την Οθωμανική Αυτοκρατορία το δεύτερο μισό του 15ου αιώνα. Οι βασικότεροι λόγοι είναι:

· Ο Χριστιανισμός δεν είχε βαθιές ρίζες στην περιοχή πριν την οθωμανική κατοχή, επειδή υπήρξε ανταγωνισμός μεταξύ των Ορθοδόξων και Ρωμαιοκαθολικών Εκκλησιών, με αποτέλεσμα να καταρρεύσει το χριστιανικό δόγμα.

· Το οικονομικό και κοινωνικό κέρδος ήταν επίσης ένα κίνητρο για να γίνεις μουσουλμάνος. Η επιλογή του Ισλάμ προσέφερε οικονομική και κοινωνική θέση.

· Οι μουσουλμάνοι πλήρωναν πολύ χαμηλότερους φόρους και απολάμβαναν παροχές, ενώ οι χριστιανοί ήταν πολίτες δεύτερης κατηγορίας.

· Οι μουσουλμάνοι απολάμβαναν επίσης νομικά προνόμια. Οι χριστιανοί δεν μπορούσαν να μηνύσουν τους μουσουλμάνους και η μαρτυρία τους δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον μουσουλμάνων στο δικαστήριο.

· Μόνο εκείνοι που στράφηκαν στο Ισλάμ μπορούσαν να αποκτήσουν και να κληρονομήσουν γη και περιουσία.

· Οι έμποροι θεωρούσαν πλεονέκτημα το Ισλάμ, επειδή κέρδισαν μεγαλύτερη ελευθερία κινήσεων και κρατική προστασία για τα αγαθά τους ως μουσουλμάνοι.

· Πολλοί επαγγελματίες στρατιώτες στράφηκαν επίσης στο Ισλάμ για να εξασφαλίσουν ταχύτερη προαγωγή.

Έτσι, μέχρι τον 17ο αιώνα η πλειοψηφία του πληθυσμού της Βοσνίας ήταν Μουσουλμάνοι.

Βοσνία: Η αφορμή για τον Α’ΠΠ

Οι Οθωμανοί με την συνθήκη του Βερολίνου του 1878 παραχώρησαν τη διοίκηση της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης στην Αυστροουγγαρία. Αυτοί με τη σειρά τους πήραν όλα εκείνα τα μέτρα που θα την μετέτρεπαν σε μια «πρότυπη αποικία», ώστε σε βάθος χρόνου να βοηθήσει στην εξάλειψη του αυξανόμενου εθνικισμού των Σλάβων την εποχή εκείνη, δίνοντας παράλληλα τη δέουσα προσοχή στην ένταξη των μουσουλμάνων.

Όλα τα παραπάνω είχαν ως σκοπό την προσάρτηση της χώρας, κάτι που έπραξε η Αυστροουγγαρία το 1908, κατά παραβίαση της Συνθήκης του Βερολίνου.

Οι πολιτικές αναταραχές ξεκίνησαν σχεδόν αμέσως, για να κορυφωθούν το 1914 στο Sarajevo με τη δολοφονία του αρχιδούκα Φερδινάνδου από τον Βόσνιο-Σέρβο Γκαβρίλο Πρίντσιπ.

End of story που λένε και οι φίλοι μας οι ξένοι.

Επιστροφή στη δική μας ιστορία

Φτάνοντας στο Bihac αγοράσαμε μια κάρτα SIM της BH Telecom από ένα μίνι μάρκετ. Η κοπέλα στο ταμείο ήξερε αγγλικά και μας βοήθησε να την ενεργοποιήσουμε. (Η πλειοψηφία των νέων γνωρίζουν Αγγλικά, έστω και σε βασικό επίπεδο και η επικοινωνία δεν αποτελεί πρόβλημα.)

Επίσης κάναμε συνάλλαγμα με την ισοτιμία να είναι 1,94 Βοσνιακά Μάρκα για 1€, περίπου όσο και το Λέβα στη Βουλγαρία. Με την αναλογία σχεδόν 2 προς 1 είναι εύκολο και γρήγορο να υπολογίζουμε τις τιμές στα διάφορα καταστήματα που επισκεπτόμαστε.

Το Bihac διασχίζεται από τον ποταμό Una, που σημαίνει ο “ένας”, ο «μοναδικός», και ο λόγος για την ονομασία του είναι η καθαρότητα των υδάτων του. Έχει μήκος 207 χιλιομέτρων και τμήματά του αποτελούν τα φυσικά σύνορο με την Κροατία στα βόρεια και τα δυτικά.

Η Βοσνία μπορεί να είναι η μοναδική μουσουλμανική χώρα της Ευρώπης, όπου βλέπεις γυναίκες να κυκλοφορούν μαντιλοφορεμένες, όχι όμως περισσότερες από ότι θα δείτε στις υπόλοιπες ευρωπαϊκές μεγαλουπόλεις.

Το απόγευμα επισκεφτήκαμε το Memorial Park Garavice, στα περίχωρα της πόλης. Είναι ένα μνημείο αφιερωμένο στους Σέρβους, Εβραίους και Ρομά κατοίκους του Bihac,που εκτελέστηκαν στο σημείο αυτό από την Ούστασε τον Ιούλιο του 1941.

Όταν οι δυνάμεις του άξονα κατέλαβαν Κροατία και Βοσνία, δημιούργησαν το Ανεξάρτητο Κράτος της Κροατίας (NDH), με την Ούστασε να ενεργεί για την στρατιωτική επιβολή της. Με τη χάραξη των νέων συνόρων το Bihac βρέθηκε στην Κροατία και ο τότε δήμαρχος, ευθυγραμμίστηκε με την πολιτική γραμμή της Κροατίας, που ήθελε οι “ξένοι” (Σέρβοι, Εβραίοι και Ρομά), που ζούσαν στην πόλη μέχρι τότε, να την εγκαταλείψουν. Οι πλειοψηφία αυτών, παρά την καταπίεση που δεχόντουσαν, δεν έφυγαν και όπως αναφέρω παραπάνω οδηγήθηκαν στο σημείο όπου σήμερα βρίσκεται το μνημείο και εκτελέστηκαν. Ούτε τα παιδιά δεν γλίτωσαν από τη βαρβαρότητα και το μίσος.

Στη Βοσνία θα δείτε πολλές ταμπέλες που γράφουν «Spomenik» και από κάτω μια ονομασία. Για παράδειγμα “Spomenik Gravice” σαν και αυτό που επισκεφτήκαμε πριν από λίγο. Τα Spomenik είναι μνημεία που ξεκίνησαν να χτίζονται από το 1950 με σκοπό να τιμήσουν τον αγώνα κατά της κατοχής του Άξονα. Επίσης ήταν ένα κομμάτι ενός σχεδίου που είχε ο Τίτο, για να ενώσει τον πληθυσμό απαλλαγμένο από εθνικές εντάσεις, όλα δεμένα από τα συναισθήματα της «αδελφότητας και της ενότητας». Τα μνημεία αυτά, αφορούν επίσης την πολιτιστική κληρονομιά, τον ηρωισμό, τον θρίαμβο, τον πόνο, το θυμό, τη λύπη κ.τ.λ. Λέγεται πως σε όλη την πρώην Γιουγκοσλαβία δημιουργήθηκαν πάνω από 40,000 Σπομένικ.

Την επομένη ακολουθήσαμε τον ποταμό Una προς βορά, μέχρι το Ostrožac Castle. Το κάστρο πέρασε από πολλά χέρια, αλλά είναι περισσότερο γνωστό για την παραμελημένη βίλα που υπάρχει εντός των τειχών του φρουρίου.

Ο τότε δήμαρχος του Bihac, o Lothar von Berks, ανακατασκεύασε το φρούριο και έφτιαξε μια βίλα στο εσωτερικό, ως δώρο γενεθλίων στη σύζυγό του. Το όλο εγχείρημα κράτησε έξι χρόνια (1900-1906).

Πληρώσαμε 5€ (και οι δύο), για να δούμε το μισογκρεμισμένο αρχοντικό εποχής, που βρίσκεται εντός των τειχών του φρουρίου και που καμία ευθύνη δεν έχουν αν πέσουν οι τοίχοι και σε πλακώσουν. 

Σε τέτοια γκρέμια, έπαιζα μικρός.

Εντός του φρουρίου, και μέχρι να φτάσετε στη βίλα, υπάρχουν γλυπτά δεξιά και αριστερά ακουμπισμένα στο φρεσκοκομμένο χλοοτάπητα.

Βάλτε εσείς τον τίτλο!

Αναχωρώντας από το φρούριο ακολουθήσαμε αντίστροφη πορεία, περάσαμε ξανά από το Bihacκαι συνεχίσαμε ακολουθώντας τον Una, προς τα νότια αυτή τη φορά. Ο σκοπός μας ήταν να φτάσουμε στο StariBuk, έναν από τους πιο γνωστούς καταρράκτες της Βοσνίας και πιο τουριστικούς.

Τελικά, αποφασίσαμε να αφήσουμε τους καταρράκτες StariBuk εκτός προγράμματος και να σταματήσουμε για έναν καφέ στο Japodski Otoci, που μας το σύστησε ένας Βόσνιος. Είναι επίσης ένα τουριστικό μέρος, με ευτυχώς πολύ λίγη κίνηση την ώρα που ήμασταν εκεί. Όπου τουριστικό, σημειώστε ότι θα χρειαστεί να πληρώσετε εισιτήριο.

Ο ποταμός Una ήταν και στη συνέχεια ο οδηγός μας, μέχρι το Martin Brod. Εκεί υπάρχουν οι καταρράκτες Great Una Waterfalls. Αφήσαμε τη μηχανή σε μια σκιά και δέσαμε πάνω της τα κράνη και τα μπουφάν. Στο ταμείο (είσοδος για τους καταρράκτες στα 2,5 ευρώ) ήταν ένας Γερμανός, που δεν είχε μετρητά σε τοπικό νόμισμα. Έτσι του κεράσαμε την είσοδο.

Πήγαμε παρέα να δούμε το υπέροχο αυτό θέαμα της φύσης. Ο ήχος των υδάτων, που πέφτουν με ορμή, θα τραβήξει πρωτίστως την προσοχή του επισκέπτη. Όταν φτάνεις στη ξύλινη εξέδρα, το μάτι παρατηρεί το σμιλεμένο από τα ορμητικά νερά ανάγλυφο. Πολλοί μικροί καταρράκτες ακολουθούν δική τους πορεία, μέχρι να καταλήξουν μερικά μέτρα πιο χαμηλά και να συνεχίσουν μέχρι την επόμενη πτώση καταρράκτη.

Η συνέχεια της διαδρομής θα μας φέρει να οδηγούμε ψηλά, παράλληλα με το φαράγγι, μέχρι να κυκλώσουμε το βουνό και να βγούμε σε οροπέδιο. Καθώς τα στομάχια μας διαμαρτυρόντουσαν σταματήσαμε σε τοπικό γραφικό εστιατόριο. Τόσο γραφικό, που το άλογο που είχαν κυκλοφορούσε ανάμεσα από τα τραπέζια και άμα έλαχε έτρωγε και από κάτι. Όση ώρα βρισκόμασταν εκεί κλείσαμε την επόμενη διανυκτέρευση στην Bosanska Krupa, μια πόλη ανατολικά του Bihac. Στην πραγματικότητα κάναμε μια σχεδόν κυκλική διαδρομή. Εκείνο που δεν ξέραμε, ήταν ότι μετά το χωριό Krnjeuša (M14.2) και για 30 χιλιόμετρα, θα οδηγούσαμε σε σχετικά βατό χωματόδρομο, για το αρκετά χαμηλό Tracer. Έτσι για κάθε χιλιόμετρο χρειαστήκαμε περίπου 3 λεπτά.

Λίγο πριν δύσει ο ήλιος φτάσαμε στον προορισμό μας, αρκετά “πουδραρισμένοι” από το χώμα!

Μπάνιο, βόλτα, ποτάκι και ύπνο.

Η επόμενη διαδρομή είναι προς το Spomenik Monumentto the Revolution. Στη διαδρομή θα έχουμε για ακόμη μια φορά παρέα τον Una ποταμό και τον παραπόταμό του Sana. Είπαμε, έχει 207 χιλιόμετρα μήκος.

Είκοσι λεπτά μετά την αναχώρηση μας βρεθήκαμε στην Bosanska Otoka, χωρισμένη από τον Una ποταμό. Στην περιοχή αυτή, η φύση έχει δημιουργήσει 24 νησίδες. Όπως πληροφορηθήκαμε, σε μια από αυτές υπάρχει το μοναδικό τζαμί στην Ευρώπη, που βρίσκεται πάνω σε ένα νησί.

Συνεχίσαμε μέχρι την πόλη Kozarac και εκεί στρίψαμε αριστερά για το εθνικό πάρκο Kozara. Από εδώ ξεκινά μια ορεινή ανάβαση, μέσα στο πυκνό δάσος, που σε προκαλεί να ανοίξεις λίγο πιο βαθιά το γκάζι. 

Όπα όμως! Τι χωματάκι είναι αυτό στην κορυφή σχεδόν κάθε στροφής; Όπως παρατηρήσαμε λίγο παραπάνω, φορτωμένα φορτηγά με χώμα, αφήνουν και από λίγο. Έτσι για να αποκτήσει σαπένς η διαδρομή.

Το Μνημείο της Επανάστασης, όπως μεταφράζεται στην γλώσσα μας, βρίσκεται στην περιοχή Mrakovica, στο βουνό Kozara και είναι αφιερωμένο στα δεινά που υπέφεραν οι κάτοικοι της περιοχής από τους ναζί και τους συμμάχους τους.

Φτάνοντας στο ξέφωτο υπάρχει χώρος για πάρκινγκ και ένα μικρό καφέ. Από εδώ δε φαίνεται το μνημείο. Θα πρέπει να ανεβείτε 100 περίπου σκαλιά. Το πραγματικά επιβλητικό κυλινδρικό μνημείο, ύψους 33 μέτρων, αποτελείται από είκοσι κατακόρυφα τμήματα από σκυρόδεμα, οι εσοχές των οποίων συμβολίζουν το θάνατο, ενώ οι εξοχές τη ζωή.

Κατεβαίνοντας από την άλλη πλευρά του όρους βρισκόμαστε σχεδόν ολομόναχοι και αφού κατεβήκαμε ξανά στα πεδινά, ξεκίνησε το μαρτύριο της ζέστης, μέχρι σχεδόν το Jajce, όπου και θα διανυκτερεύαμε. Περνώντας μέσα από τη BanjaLuka, μας χτύπησε η ζέστη κατακούτελα. Έτσι δε σταματήσαμε, αλλά συνεχίσαμε προς τα νότια, παράλληλα με τον ποταμό Vrbas, μέχρι τους καταρράκτες της Krupa. Σταματήσαμε για δροσιά και φαγητό, αλλά το κατάστημα δε… Έτσι μείναμε στη μπύρα και τη δροσιά της περιοχής.

Ο ποταμός Vrbas είναι γνωστός για τους μαιανδρισμούς που κάνει σε κάποιο σημείο του και το σημείο θέασης είναι πραγματικά εντυπωσιακό και επικίνδυνο θα πω.

Η διαδρομή είναι φανταστική και θα συνεχίσει έτσι μέχρι το Jajce, όπου μας υποδέχεται το σήμα κατατεθέν της πόλης, ο καταρράκτης Pliva που πέφτει στον ποταμό Vrbas από ύψος 17 μέτρων.

Όπως  θα έχετε ήδη καταλάβει, η Βοσνία είναι ένα μέρος γεμάτο νερά. Λογικό είναι να μην μπορούμε να επισκεφτούμε την κάθε πηγή, ποταμό ή κάθε καταρράκτη που υπάρχει στη χώρα και πιστεύω ότι δεν έχει και κάποιο νόημα. Κατά την παραμονή μας στη χώρα επισκεφτήκαμε μέρη που είχαμε ήδη επισημάνει ή μέρη που μας έδειξαν οι ντόπιοι.

Η μικρή πόλη Jajce, των 8,000 κατοίκων, έχει αφήσει το στίγμα της στην ιστορία, καθώς εδώ συντάχθηκε το μεταπολεμικό σύνταγμα για την ίδρυση της Γιουγκοσλαβίας στις 29 Νοεμβρίου του 1943. Επίσης, τον 14ο αιώνα ήταν πρωτεύουσα του τότε Βασιλείου της Βοσνίας.

Η πόλη είναι τουριστική, με τον καταρράκτη και το κέντρο της παλιάς πόλης να συγκεντρώνουν την πλειοψηφία των επισκεπτών.

Για να τραβήξετε την κλασική φωτογραφία του καταρράκτη στο Jajce, θα πρέπει να κατεβείτε σε μια πλατφόρμα που υπάρχει για το σκοπό αυτό και να πληρώσετε περίπου 5€. Εμείς τα βρήκαμε πολλά για το συγκεκριμένο και τραβήξαμε φωτογραφίες από άλλες γωνίες. Μια χαρά βγήκαν και αυτές από εκεί που ήμασταν!

Για τους τολμηρούς υπάρχει και Zip Line.

Με λίγη όρεξη για περπάτημα μπορείτε επίσης να δείτε:

· Το ναό Mithraeum που είναι αφιερωμένος στον περσικό θεό του ήλιου, Μίθρα.

· Το φρούριο του Jajce του 13ο αιώνα, που επιβλέπει αφ’ υψηλού την μεσαιωνική πόλη.

· Την ατμομηχανή που βρίσκεται έξω από το Μουσείο AVNOJ, τη μόνη ατμομηχανή που λειτουργούσε στην ελεύθερη τότε δημοκρατία του Bihac και

· Το τζαμί Esma Sultana, κατασκευασμένο το 1750, που συνοδεύεται από ένα μύθο. Η ιστορία λέει πως όταν αρρώστησε, οι γιατροί δεν μπορούσαν να τη θεραπεύσουν. Έτσι στράφηκε στους αστρολόγους, που της είπαν πως για να γίνει καλά θα πρέπει να φτιάξει ένα τζαμί και δυο γέφυρες στον Vrbas ποταμό. Η Έσμα Σουλτάνα έφυγε από τη ζωή πριν ολοκληρωθούν τα έργα. Τέτοιες ιστορίες είναι λίγο πολύ γνωστές και στην πατρίδα μας.

Πρωινή αναχώρηση με τη δροσούλα για να πάμε σε ένα από τα πιο όμορφα κατά τη γνώμη μου και πιο πολυφωτογραφημένα μέρη της Βοσνίας.

Οι Νερόμυλοι του Jajce βρίσκονται 5 χιλιόμετρα από την πόλη και χρειάστηκαν μόλις 10 λεπτά πολύ χαλαρής οδήγησης για να φτάσουμε, απολαμβάνοντας παράλληλα τη διαδρομή.

Καμιά εικοσαριά ξύλινα «τυφλά» σπιτάκια, χωρίς παράθυρα, στηριζόμενα σε κορμούς δέντρων, βρίσκονται μέσα στα νερά της λίμνης Pliva. Από μακριά σου δίνουν την εντύπωση ενός παραμυθένιου χωριού.

Οι νερόμυλοι του Jajce δεν έχουν πια τον λειτουργικό χαρακτήρα που είχαν όταν κατασκευάστηκαν και λειτούργησαν επί Αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας. Τώρα είναι ένα τουριστικό αξιοθέατο.

Ένα ακόμη μέρος με νερά είναι το Janjske Otoke. Ένας επίγειος παράδεισος, με ξενώνες και εστιατόρια πάνω στο ποτάμι. Ήπιαμε το καφεδάκι μας σε μια νησίδα, όχι μεγαλύτερη από 2 επί 2 μέτρα.

Η συνέχεια της διαδρομής θα μας πάει στη λίμνη Ramsko. Η Rama Lake, όπως θα τη βρείτε στο Google, είναι μια τεχνητή λίμνη. Το σημείο θέασης που υπάρχει δίπλα στον δρόμο συγκεντρώνει αρκετό κόσμο, που σταματά για να θαυμάσει τη θέα από ψηλά.

Κατά το μεσημεράκι φτάσαμε στην Κωνσταντινούπολη της Ευρώπης. Το Τράβνικ, ήταν η πρωτεύουσα των Οθωμανών Βεζίρηδων της Βοσνίας, από το 1697 έως το 1850. Στο ιστορικό κέντρο θα δείτε τζαμιά και έντονη την οθωμανική αρχιτεκτονική. Εδώ, επίσης, θα έρθετε για φαγητό, καφέ ή καμιά μπύρα. Η πόλη προσελκύει αρκετούς επισκέπτες, γι' αυτό να είστε υπομονετικοί.

Το κάστρο του Travnik, που σας παρακολουθεί από ψηλά, είναι το καλύτερα διατηρημένο στη Βοσνία και είναι εθνικό μνημείο για τη χώρα.

Τα ημερήσια μας χιλιόμετρα είναι συνήθως 300 πάνω κάτω. Ξέρω ότι πολλοί από εσάς θα πείτε είναι λίγα. Θα συμφωνήσω εν μέρει, αλλά αυτό είναι ένα θέμα που σηκώνει αρκετή κουβέντα.

Για τα χιλιόμετρα αυτά θέλουμε συνήθως 8 ώρες περίπου, μέσα στα οποία θα κάνουμε αρκετές στάσεις για να δούμε αξιοθέατα, να πιούμε κάνα καφέ, να φάμε, να ανεφοδιαστούμε, να φωτογραφίσουμε και πάει λέγοντας.

Με τον ρυθμό αυτό συνεχίσαμε για την πόλη της Zenica, την οποία προσπεράσαμε, για να περάσουμε έξω από το φρούριο Vranduk, που μας τράβηξε την προσοχή. Το φρούριο βρίσκεται σε έναν λόφο που βρίσκεται στους μαιανδρισμούς του ποταμού Bosna.

Η ζέστη μετά τις 11 αρχίζει και γίνεται αρκετά ενοχλητική. Η διαδρομή δε λέει κάτι και το γεγονός ότι είναι Κυριακή, κάνει την οδήγηση δύσκολη. Οι Βόσνιοι έχουν φορτώσει τα Ι.Χ. τους και φεύγουν από τις πόλεις.

Αποφασίσαμε να σταματήσουμε στο Doboj για να δροσιστούμε σε μια καφετέρια που λέγεται Рупа (Ρούπα). Τόλμησα να ρωτήσω για κρύο καφέ. Η συνεννόηση για τον καφέ δύσκολη. «Cold coffee?», ρωτάω. «No», μου απαντά. «Πάμε μέσα να σου πω πως να το φτιάξουμε!», του λέω. Ξεκινώντας να του λέω τη διαδικασία παρασκευής κρύου καφέ, μου λέει το θεϊκό: «Espresso?»«ΝΑΙ ρε μάγκα!», του λέω. «Έλληνες!», μου λέει.

Για να μην σας κουράσω, στην πόλη ζει εδώ και αρκετά χρόνια ένας συνονόματος συμπατριώτης, που τους έμαθε τον κρύο καφέ. Κάτι μεταξύ φραπέ και φρέντο. Μετά από λίγο ήρθε και ο Κώστας που τον ειδοποίησαν από το μαγαζί και τα είπαμε.

Αφού ξεκουραστήκαμε αποχαιρετήσαμε τον Κώστα (που μας κέρασε) και συνεχίσαμε για το Φρούριο Gradačac, στην ομώνυμη πόλη. Το φρούριο ήταν το ορμητήριο του «Δράκου της Βοσνίας», Χούσεν Καπέταν Γκράντασεβιτς, ένας από τους ηγέτες για την ανεξαρτησία της Βοσνίας από τους Οθωμανούς. Το άλλοτε ισχυρό φρούριο σήμερα λειτουργεί σαν καφέ-εστιατόριο με θέα την πόλη.

Εδώ δε καθίσαμε πολύ. Ίσα - ίσα μερικές φωτογραφίες και να φάμε κάνα παστελάκι για ενέργεια. Η ζέστη μας κούρασε.

Επόμενος σταθμός η γενέτειρα του πρώτου βασιλιά της Βοσνίας, το Srebrenik. Το φρούριο Srebrenik είναι ένα από τα παλαιότερα και καλύτερα διατηρημένα κάστρα της Βοσνίας με τη χρονολογία κατασκευής του να εκτιμάται το 1330. Η τοποθεσία του, γαντζωμένο πάνε σε βράχο, το καθιστούσε σχεδόν απόρθητο, αφού η μόνη πρόσβαση σε αυτό είναι από τον γειτονικό λόφο με μια ξύλινη γέφυρα, με μεταλλική βάση σήμερα.

Καθίσαμε για φαγητό στην πόλη. Ο νεαρός που μας εξυπηρέτησε ήταν πολύ ευγενικός, με πολύ καλή γνώση Αγγλικών και της ιστορίας του τόπου του. Μας έκανε εντύπωση η ωριμότητα του λόγου του, παρά το νεαρό της ηλικίας του. Για το φαγητό, τι να πω;! Πολύ καλό, με ακόμη καλύτερες τιμές. Δύο πιάτα με κρέας, μια σαλάτα, κάποιο ορεκτικό και δύο μπύρες 15 με 18 ευρώ. Και οι δύο!

Αποφασίσαμε για το βράδυ να μην κοιμηθούμε στην Tuzla, αλλά σε ένα χωριό, στο Dubrave Gornje, με 25€. Την εποχή αυτή, τόσο έχουν τα σπίτια στη Βοσνία. Χωριό θα πει κάποιος. Ναι, θα πω, αλλά στο Σαράγεβο, στην πρωτεύουσα πληρώσαμε 55€ για δύο ημέρες!!

Η πολύ πρωινή αναχώρηση την επόμενη ημέρα είχε λόγο. Η διαδρομή μας θα είχε μπρος - πίσω από τον ίδιο δρόμο και αυτό γιατί δεν ήμουν σίγουρος ότι ο πιο σύντομος δρόμος που μας έδειχνε ο χάρτης ανάμεσα στα σημεία μας ήταν ασφαλτοστρωμένος ή χωμάτινος.

Το Tracer δεν κάνει για τέτοιους δρόμους. Είναι που είναι χαμηλό, βάλε κι εμάς, βάλε και το τριβάλιτσο και το μοτέρ γλυκοκοιτάζει την εξοχή της ασφάλτου. Το έχω αποδείξει κατά το παρελθόν με ένα σπασμένο κάρτερ. Όποτε βλέπω χώμα με το Tracer, τρέμει το φυλλοκάρδι μου. Αυτό όμως έχουμε!

Η πρώτη στάση εκείνης της ημέρας ήταν στο Srebrenica Memorial Center. 8372 μαρμάρινοι στύλοι, με ονοματεπώνυμα, ημερομηνίες γέννησης και θανάτου.

Για να καταλάβουμε πως φτάσαμε ως εδώ θα πρέπει να δούμε την ιστορία από πίσω.

Καθώς η Γιουγκοσλαβία το 1991 άρχισε να διαλύεται, η Σοσιαλιστική Δημοκρατία της Βοσνίας - Ερζεγοβίνης κήρυξε εθνική κυριαρχία διεξάγοντας δημοψήφισμα για ανεξαρτησία τον Φεβρουάριο του 1992. Το αποτέλεσμα, δεν θα μπορούσε να είναι άλλο από αυτό υπέρ της ανεξαρτησίας, αφού το 44% ήταν Βόσνιοι Μουσουλμάνοι, το 31% Σέρβοι Ορθόδοξοι και το 17% Κροάτες Καθολικοί. Τα νούμερα μιλάνε από μόνα τους. Οι Σερβο-Βόσνιοι, που δεν ήταν σύμφωνοι, μποϊκόταραν το δημοψήφισμα.

Η Βοσνία - Ερζεγοβίνη αναγνωρίστηκε επίσημα από την Ευρωπαϊκή Κοινότητα τον Απρίλιο και από τα Ηνωμένα Έθνη τον Μάιο του 1992.

Μετά την ανακήρυξη της ανεξαρτησίας, οι σερβικές δυνάμεις της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης και με την υποστήριξη του Γιουγκοσλαβικού Λαϊκού Στρατού, επιτέθηκαν στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, με σκοπό την ασφάλεια και την ενοποίηση των περιοχών όπου διέμεναν οι Σέρβοι της Βοσνίας με τους υπόλοιπους Σέρβους της Γιουγκοσλαβίας.

Η περιοχή της Σρεμπρένιτσα ήταν ένας θύλακας πολιορκημένος από τους Σερβο-Βόσνιους και τους συμμάχους τους. Για να μην υπάρξουν παρατράγουδα, ο Ο.Η.Ε. κήρυξε τον θύλακα «ασφαλή περιοχή» και έστειλε ελαφρά οπλισμένους Ολλανδούς στρατιώτες, για να το εξασφαλίσει. Απέτυχαν στο έργο που τους είχε ανατεθεί, με επακόλουθο τη γνωστή σε όλους σφαγή της Σρεμπρένιτσα.

Η σφαγή αποτελεί την πρώτη νομικά αναγνωρισμένη γενοκτονία στην Ευρώπη από το τέλος του Β' Παγκοσμίου Πολέμου.

Το 2013, ο πρόεδρος της Σερβίας Τόμισλαβ Νίκολιτς ζήτησε συγγνώμη για το «έγκλημα» της Σρεμπρένιτσα, αλλά αρνήθηκε να το χαρακτηρίσει γενοκτονία.

Όταν επισκέπτομαι τέτοια μνημεία, αναχωρώ από εκεί με “βάρος” και σκέψεις ανάκατες στο μυαλό. Καταλήγω στο εξής συμπέρασμα: είμαστε πολύ καλοί στο να φτιάχνουμε μεγαλειώδη μνημεία για αυτούς που έφυγαν και τελείως άχρηστοι στο πως να αποφύγουμε το σημείο εκείνο ώστε να μη χρειαστεί κανένα μνημείο. Μάλλον θα φταίει η αυτοκαταστροφική φύση μας, που τελικά υπερισχύει της λογικής.

Πίσω στο μηχανάκι και πορεία αντίστροφη. Ακολουθούμε την σήμανση για Sarajevo, μέχρι να δούμε τη σήμανση που θα λέει “Višegrad”. Τα τελευταία 30 χιλιόμετρα τα κάνουμε παράλληλα με τον ποταμό Δρίνο, περνώντας από πολλά διαδοχικά σκοτεινά τούνελ.

Πλησιάζοντας το Visegrad, το πρώτο πράγμα που βλέπει ο επισκέπτης, είναι η γέφυρα. Η γέφυρα του ποταμού Δρίνου, η γέφυρα του Visegrad, η γέφυρα του Mehmed Pasha Sokolovic, η γέφυρα που έχει πάρει Νόμπελ.

Είναι η γέφυρα κληρονομιά του Μεγάλου Βεζίρη Mehmed Pasha Sokolovic, από τους μεγαλύτερους Οθωμανούς στρατηγούς, Βοσνιακής καταγωγής. Γεννήθηκε σε οικογένεια ορθοδόξων, ακολούθησε το παιδομάζωμα και στη συνέχεια έγινε Γενίτσαρος. Συνήθης τακτική των Οθωμανών, που εφάρμοσαν και στην χώρα μας. Γρήγορα ξεχώρισε και έφτασε να γίνει βεζίρης, κάτι σαν πρωθυπουργός.

Αυτός ήταν που διέταξε την κατασκευή της γέφυρας και χρειάστηκαν επτά χρόνια για να γίνει (1571 - 1577). Το έργο ανέλαβε ο μεγαλύτερος αρχιτέκτονας της οθωμανικής αυτοκρατορίας Koca Mimar Sinan.

Αποτελείται από 11 καμάρες με ήπια ανοδική πορεία προς το μέσο, όπου υπάρχει ένας χώρος για ξεκούραση και μια μεγάλη πέτρινη πλάκα με στίχους του ποιητή Nihadi που μιλούν για τον κατασκευαστή και το έτος κατασκευής.

Το μήκος της είναι 180 μέτρα με πλάτος 6,30 μέτρα.

Η πόλη του Visegrad έγινε κυρίως γνωστή λόγω του συγγραφέα Ίβο Άντριτς, που το 1961 βραβεύτηκε με το Νόμπελ λογοτεχνίας για το συνολικό λογοτεχνικό του έργο, από το οποίο “Το γεφύρι του Δρίνου” είναι το πιο γνωστό.

Στα βόρεια της πόλης, στη χερσόνησο που βρίσκεται στη συμβολή των ποταμών Drina και Rzav βρίσκεται το Andrićgrad (Η Πόλη του Άντριτς). Αφιερωμένη στον Ίβο Άντριτς, από τον διάσημο σκηνοθέτη Emir Kusturica, που εμπνέεται από τα λογοτεχνικά έργα και τους χαρακτήρες του. Χρειάστηκαν τρία χρόνια για να γίνει, από το 2011 έως το 2014. Η αρχιτεκτονική του είναι εμπνευσμένη από τις ιστορικές περιόδους της πόλης. Την Βυζαντινή, την Οθωμανική, την αναγέννηση, τον κλασικισμό.

Το Andrićgrad είναι πολιτιστικό, διοικητικό, εκπαιδευτικό συγκρότημα, καθώς και τουριστικός προορισμός.

Η γέφυρα Mehmed Pasha Sokolovic, το Andrićgrad και οι βόλτες με βάρκες στον ποταμό Δρίνο, προσελκύουν το ενδιαφέρον των τουριστών, όπως μας είπε ο φίλος μας ο Danilo που είναι ένα από τα παιδιά του πολέμου που φιλοξενήθηκαν στην χώρα μας τη δεκαετία του ΄90. Οι συνομήλικοί μου θα το θυμούνται.

Η οικογένεια που τον φιλοξένησε είναι του Δημήτρη από τη Εύβοια. Ο Danilo δεν το ξέχασε ποτέ, έτσι κάθε χρόνο επισκέπτεται την δεύτερη οικογένειά που έχει στην Ελλάδα, όπως μας είπε. Και ο Δημήτρης όμως, τον επισκέπτεται πυκνά συχνά.

Ο Δημήτρης που είναι επίσης μοτοσυκλετιστής, μου είπε να πάω να τον βρω, όταν είδε ανάρτησή μας στα κοινωνικά δίκτυα και είδε που βρισκόμασταν.

Ο Danilo έχει το κατάστημα Caffe Pizzeria "Sport" στο κέντρο του Visegrad και μιλά ελληνικά. Γι αυτό, αν βρεθείτε σε εκείνα τα μέρη, μη διστάσετε να πάτε και να του πείτε πως είστε Έλληνες.

Προτού φύγουμε από την πόλη κάναμε την πρωινή μας φωτογράφιση.

Ο δρόμος θα μας πάει στην πρωτεύουσα της χώρας, το Sarajevo. Η πρωινή δροσιά αποτυπώνεται στο καντράν της μηχανής. Βαθμοί 15, που όταν περνάμε από τούνελ πέφτει κι άλλο.

Επειδή στο Sarajevo θα φτάναμε αρκετά νωρίς, αποφασίσαμε προτού πάμε στο κατάλυμα, να επισκεφτούμε τις εγκαταλειμμένες χειμερινές ολυμπιακές εγκαταστάσεις του 1984 και την πίστα που βρίσκεται λίγο παραπάνω, στο βουνό Igman. Το Sarajevoτο 1984 φιλοξένησε τους πρώτους Χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες που έγιναν σε σοσιαλιστική χώρα.

Φωτό από: reddit και τον λογαριασμό "r/Yugoslavia"

Λαλίστατοι και κοινωνικοί οι Τσέχοι. Χαχαχαχα!

Στο Sarajevo μείναμε για δύο ημέρες σε ένα σπίτι που τα είχε όλα. Το 10 στην αξιολόγηση το αδικεί. Η περιοχή που μείναμε ονομάζεται Dolac Malta και έχει τα πάντα. Τράπεζες, εστιατόρια, σουπερμάρκετ, καφετέριες, τσαγκάρικα, αρτοποιεία κ.τ.λ.

Το Sarajevo χωρίζει ο ποταμός Miljacka και όπως λένε οι ντόπιοι “δεν υπάρχει μικρότερος ποταμός με μεγαλύτερο αριθμό γεφυρών”, με μία από αυτές μάλιστα, να συνδέεται με την έναρξη του Α΄ ΠΠ. Στη βόρεια όχθη του ποταμού Miljacka, στο σημείο όπου ακουμπάει η Λατινική γέφυρα, δολοφονήθηκε ο FranzFerdinand (κληρονόμος του Αυστροουγγρικού θρόνου) και η σύζυγός του Σοφία, το 1914. Μια μαρμάρινη πλάκα στη γωνία του Μουσείου μαρτυρά το ακριβές σημείο.

Το Sarajevoήταν το σημείο επαφής Ανατολής και Δύσης, Ισλάμ και Χριστιανισμού, Οθωμανικής και Αυστρο-Ουγγρικής αυτοκρατορίας. Το αποτύπωμα είναι ορατό ακόμη και σήμερα από τον τρόπο που ζουν οι κάτοικοι και από την αρχιτεκτονική των κτιρίων.

Η πρωτεύουσα της χώρας είναι ένα σταυροδρόμι πολιτισμών και έχει υπάρξει πολλές φορές θύμα. Τα σημάδια από τον πρόσφατο εμφύλιο πόλεμο είναι ορατά σε πολλά κτίρια της πόλης και στα πεζοδρόμια. Παρόλα αυτά, το Sarajevo θεωρείται μία από τις ασφαλέστερες πρωτεύουσες της Ευρώπης. Προσωπικά, δε νιώσαμε καμία ανασφάλεια πουθενά σε όλη τη Βοσνία - Ερζεγοβίνη.

Οι Βόσνιοι είναι φιλόξενοι και αν ζητήσετε βοήθεια θα σας την παράσχουν. Έχουν ισχυρούς οικογενειακούς δεσμούς και τρέφουν σεβασμό στους γέροντες. Γενικά είναι χαλαροί και περνάνε ώρα κουβεντιάζοντας με ένα φλιτζάνι τσάι ή καφέ. Όπως καταλαβαίνετε, δεν είναι μακριά από την κουλτούρα μας. Είμαστε Βαλκάνιοι, βλέπετε!

Το ιστορικό κέντρο του Sarajevo, η Bascarsija είναι συνάμα και το πιο τουριστικό μέρος της πόλης. Στη βόλτα μας βρήκαμε σοκάκια πνιγμένα από τουρίστες, καφέ, εστιατόρια, μαγαζάκια με σουβενίρ και μια μικρή δόση επαιτείας.

Φάγαμε σε ένα από τα εστιατόρια του κέντρου, αφού πρώτα ελέγξαμε τις τιμές στο εξωτερικό πίνακα του καταστήματος και έπειτα με αυτές του μενού. Καλό είναι πάντα να τσεκάρουμε, πόσο μάλλον όταν βρισκόμαστε σε τουριστική περιοχή.

Θελήσαμε να δούμε το Sarajevo από ψηλά. Έτσι αποφασίσαμε να πάρουμε το τελεφερίκ για το Trebević, όταν ακούσαμε την τιμή όμως, αλλάξαμε γνώμη. 15€ το άτομο, συν άλλα 15 για την επιστροφή... Ευχαριστούμε πολύ. Γειά σας. Βλέπετε, δεν είναι όλα φθηνά.

Το θεωρήσαμε αρκετά ακριβό αφού μόλις πριν μια ώρα είχαμε πληρώσαμε για το φαγητό μας 18€ και οι δύο (κοτόπουλο με πατάτες και ρύζι, σαλάτα και δύο μπύρες). Σε ένα άλλο εστιατόριο την επόμενη ημέρα πληρώσαμε τα ίδια, με μπόνους τη θέα που είχαμε στο Sarajevo.

Το ζυθοποιείο Sarajevska Pivara, που χρονολογείται από το 1854, θεωρείται ότι είναι το πρώτο που ξεκίνησε τη βιομηχανική παραγωγή μπύρας στο Sarajevo. Όταν πήγαμε δεν επιτρέπονταν η επίσκεψη. Στο χώρο λειτουργεί φυσικά μπυραρία, που καλό θα ήταν αν θελήσετε να την επισκεφτείτε να κάνετε κράτηση.

Το Δημαρχείο του Sarajevo, (Vijećnica) είναι από τα πιο εμβληματικά κτίρια της πόλης. Η κατασκευή του αποπερατώθηκε το 1896. Μετά τη λήξη του Β 'Παγκοσμίου Πολέμου τέθηκε στην διάθεση της Εθνικής Βιβλιοθήκης. Τον Αύγουστο του ’92 το δημαρχείο χτυπήθηκε από πυραύλους. Η πυρκαγιά που προκλήθηκε κατέστρεψε το κτίσμα, μαζί με περίπου δύο εκατομμύρια βιβλία. Μετά την ανακαίνιση του Δημαρχείου, ο χώρος πλέον χρησιμοποιείται για διάφορες πολιτιστικές εκδηλώσεις.

Μια από τις βόλτες μας με τη μηχανή στο Sarajevo ήταν στο Zuta Tabija, στο Κίτρινο Φρούριο. Θέλει προσοχή, καθώς οι δρόμοι είναι στενοί με αρκετή ανωφέρεια. Τμήμα του φρουρίου χρησιμοποιείται ως υπαίθριο καφέ με θέα την πόλη και σε ένα νεκροταφείο, όπου βρίσκεται θαμμένος οAlija Izetbegović, ο πρώτος πρόεδρος της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης.

Φύγαμε από το Sarajevo,με τελικό προορισμό το Mostar. Πρώτα όμως κάναμε τρεις στάσεις. Η πρώτη ήταν στο Visoko, ένα μέρος στο οποίο έχω ξαναβρεθεί πριν από 29 χρόνια και έχω ζήσει για ένα χρόνο. Μόνο από την ταμπέλα κατάλαβα ότι βρισκόμουν εκεί. Η λήθη των ετών που πέρασαν και οι επεμβάσεις στο τοπίο, έχουν διαμορφώσει ένα άλλο Visoko. Δεν καθίσαμε πολύ και φύγαμε από εθνική για το Konjic. Ήταν η πρώτη φορά που πήραμε την εθνική οδό και πληρώσαμε 2,5€ για 55 χλμ.

Οκτώ χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του Konjic, στη νότια πλευρά του βουνού Bjelasnica βρίσκεται ένα από τα καλύτερα διατηρημένα στρατιωτικά μυστικά της Γιουγκοσλαβίας μέχρι την κατάρρευσή της στη δεκαετία του 1990. Το "Armijska Ratna Komanda D-0" ή απλά "το ARK". Πρόκειται για ένα πυρηνικό καταφύγιο, αντοχής 25 μεγατόνων, που χτίστηκε μεταξύ 1953 και 1979. Ο σκοπός της κατασκευής του ήταν η διαφύλαξη της στρατιωτικής διοίκησης και 350 μελών της κυβέρνησης του προέδρου Τίτο σε περίπτωση πυρηνικής επίθεσης. Σήμερα είναι τουριστικό αξιοθέατο και πιο γνωστό ως Tito'sbunker.

Με δική σας ευθύνη!

Το καταφύγιο είναι πια υπό τη διοίκηση του βοσνιακού στρατού, και βρίσκεται σε ελεγχόμενο χώρο. Μπορείτε να το επισκεφθείτε μόνο με ξενάγηση, για την οποία πρέπει να κάνετε κράτηση εκ των προτέρων.

Ψάχνοντας το ίντερνετ θα δείτε ότι υπάρχουν 2 - 3 γραφεία που κάνουν τις ξεναγήσεις. Κλείσαμε σε ένα από αυτά, ενόσω βρισκόμασταν στο Sarajevo, συμπληρώνοντας τα στοιχεία μας και στέλνοντας φωτογραφία τα διαβατήρια. Αυτή η διαδικασία είναι υποχρεωτική, αφού πρόκειται να εισέλθετε σε στρατιωτική περιοχή. Για περισσότερες πληροφορίες στο https://titovbunker-posjete.com/

Φτάνοντας στο Konjic περάσαμε από το γραφείο για να παραλάβουμε τα έγγραφα “έγκρισης”, να ενημερωθούμε για την διαδικασία και φυσικά για να πληρώσουμε. Σαράντα ευρώ τα δύο άτομα. Στην τιμή περιλαμβάνεται η ξεναγός και η μεταφορά με λεωφορείο, 2-3 λεπτά, από την πύλη του στρατοπέδου έως την είσοδο του καταφυγίου.

Η ξενάγηση ξεκινούσε στις δώδεκα. Μετακινηθήκαμε ως την πύλη του στρατοπέδου με το μηχανάκι μας, όπου συναντήσαμε και άλλους μοτοσικλετιστές.

Στην είσοδο του καταφυγίου υπάρχουν τουαλέτες και ένας χώρος για να αφήσετε τα πράγματα σας.

Στο εσωτερικό του υπάρχουν κοιτώνες, δύο αίθουσες συσκέψεων, τα προσωπικά διαμερίσματα του Τίτο, μαγειρεία, αποθήκες, νοσοκομείο και όλες εκείνες οι εγκαταστάσεις για την παροχή νερού, ενέργειας και κλιματισμού για έξι μήνες.

Η ξενάγηση ήταν στα αγγλικά.

Δεν έχουμε επισκεφτεί ξανά κάτι παρόμοιο και μας εντυπωσίασε. Συνεπώς, το προτείνουμε και σε σας. Το πιο εντυπωσιακό όμως είναι η μυστικότητα του μέρους. Τρία συνηθισμένα σπίτια στην όχθη του ποταμού Neretva ήταν η είσοδος του μεγαλύτερου στρατιωτικού κέντρου διοίκησης της χώρας και δε το γνώριζαν ούτε αυτοί που έμειναν δίπλα!

Λίγο πριν τις δύο τελείωσε η ξενάγηση. Συνεχίσαμε προς το Mostar ακολουθώντας τον ποταμό Neretva. Σταματήσαμε μετά από 40 χιλιόμετρα στην πόλη Jablanica στην Γέφυρα του ποταμού Neretva. Εδώ, κατά τη διάρκεια του Β΄ ΠΠ, οι δυνάμεις του άξονα έφτασαν πολύ κοντά στο να εξολοθρεύσουν τους Γιουγκοσλάβους Παρτιζάνους, αφού οι τελευταίοι βρέθηκαν με την πλάτη στον ποταμό Neretva, στο σημείο της σιδηροδρομικής γέφυρας, όταν τα ναζιστικά Panzer παραλίγο να τους εγκλωβίσουν. 

Στην απέναντι ανατολική όχθη της γέφυρας βρισκόταν μια μικρή δύναμη των Chetniks, συμμάχων των Γερμανών. Οι Παρτιζάνοι είχαν μαζί τους πολλούς τραυματίες, η μετακίνηση ήταν δύσκολη και δεν υπήρχε αρκετός χρόνος να τη διαβούν. Έτσι, με εντολή του Τίτο, ανατίναξαν την γέφυρα... παραπλανώντας τους Γερμανούς, που πίστεψαν ότι οι Παρτιζάνοι σχεδίαζαν να περάσουν τον ποταμό λίγο πιο βόρεια, ώστε να αποφύγουν τους Chetniks, που τους περίμεναν στην απέναντι όχθη. Έτσι δόθηκε διαταγή για ανακατεύθυνση της επίθεσης.

Οι Παρτιζάνοι κέρδισαν χρόνο και έφτιαξαν μία ξύλινη κατασκευή πλάι στην μεταλλική γκρεμισμένη σιδηροδρομική γέφυρα, περνώντας έτσι με ασφάλεια στην απέναντι όχθη όλους τους τραυματίες. Εκεί αντιμετώπισαν την μικρή και αδύναμη όπως αποδείχθηκε δύναμη των Chetniks.

Όταν οι Γερμανοί κατάλαβαν το σχέδιο ήταν πια αργά, αφού οι δυνάμεις τους είχαν μετακινηθεί στα βόρεια και η έλλειψη χρόνου ήταν πια πρόβλημα τους.

Μετά τον Δούρειο Ίππο, ίσως να είναι από τους πιο έξυπνους ελιγμούς σε πολεμική περίοδο και έμεινε στην ιστορία ως η "Μάχη των Τραυματισμένων".

Η σιδηροδρομική γέφυρα καταστράφηκε ολοσχερώς από την γερμανική αεροπορία. Μετά τον πόλεμο χτίστηκε μια νέα στο ίδιο σημείο, η οποία ανατινάχθηκε εκ νέου για τα γυρίσματα της επικής ταινίας "Η μάχη του ποταμού Νερέτβα". Γυρίστηκε το 1969 με πρωταγωνιστές τον ΓιουλΜπρίνερ και τον Όρσον Γουέλς.

Δίπλα από τη γέφυρα υπάρχει μουσείο. Η είσοδος είναι 2€ το άτομο.

Η γέφυρα εξακολουθεί να κρέμεται από τα βράχια στον ποταμό Neretva. Εμείς αντικρύσαμε μια πρόσθετη κατασκευή που ενώνει την πεσμένη γέφυρα με την απέναντι όχθη. Δεν καταλάβαμε την χρησιμότητά της όμως…

Μετά από 50 χιλιόμετρα παραποτάμιας διαδρομής φτάσαμε στο Mostar. Το Mostar είναι η ιστορική πρωτεύουσα της Ερζεγοβίνης, βρίσκεται στις όχθες του ποταμού Neretva και αναφέρεται για πρώτη φορά το 1474, παίρνοντας το όνομά της από τους γεφυροφύλακες (mostari).

Το 1468 η περιοχή τέθηκε υπό την κυριαρχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και το 1878 πέρασε στην Αυστροουγγαρία μέχρι και τον Α΄ ΠΠ. Μετά τον Β΄ ΠΠ η πόλη ήταν ένα σημαντικό βιομηχανικό και τουριστικό κέντρο, που άκμαζε οικονομικά.

Κατά τα τέλη του 1992, οι εντάσεις μεταξύ Κροατών και Βοσνίων αυξήθηκαν και οι συγκρούσεις δεν άργησαν να έρθουν. Η Κροατο-Βόσνια σύγκρουση έληξε με την υπογραφή της Συμφωνίας της Ουάσινγκτον το 1994.

Η πόλη είναι ευρέως γνωστή λόγω της πέτρινης γέφυρας Stari Most, που είναι και το σύμβολό της. Κατασκευάστηκε επί Οθωμανικής Αυτοκρατορίας το 1566. Είναι μια γέφυρα ενότητας πολιτισμών και θρησκειών. Ενώνει τους Βόσνιους στην ανατολική όχθη του Neretva,με τους Κροάτες στη δυτική. Έχει 28 μέτρα μήκος, 4 πλάτος και 20 ύψος.

Η γέφυρα καταστράφηκε έπειτα από 427 χρόνια λειτουργίας, στις 9 Νοεμβρίου του 1993, ύστερα από βομβαρδισμό των Κροατών.

Μετά το τέλος του εμφυλίου κατασκευάστηκε μια προσωρινή κρεμαστή γέφυρα. Για την πλήρη αποκατάστασή της συνεργάστηκαν πιστωτικά ιδρύματα και οργανισμοί από πολλές χώρες. Την κατασκευή ανέλαβε μια τουρκική εταιρία, με κόστος 15 εκατομμύρια ευρώ. Στο μέτρο του δυνατού, χρησιμοποιήθηκαν οι αυθεντικοί ογκόλιθοι της γέφυρας.

Η επίσημη επαναλειτουργία της γέφυρας έγινε στις 23 Ιουλίου του 2004, με εκπροσώπους από 60 χώρες να δηλώνουν την παρουσία τους.

Ένα χρόνο αργότερα, στις 15 Ιουλίου 2005, η γέφυρα και τα περίχωρά της χαρακτηρίστηκαν από την UNESCO ως μνημείο παγκόσμιας κληρονομιάς, όχι μόνο λόγω της αρχιτεκτονικής της αξίας, αλλά και της μεγάλης συμβολικής της σημασίας. Είναι το πρώτο μνημείο της Βοσνίας-Ερζεγοβίνης στον κατάλογο της UNESCO.

Η γέφυρα του Μόσταρ έχει ταυτιστεί με τις καταδύσεις. Είναι ένα έθιμο που όπως λέγεται ξεκίνησε με την κατασκευή της το 1566. Υπάρχουν συνήθως νεαροί άντρες που εκτελούν θεαματικές βουτιές, προς τέρψη των οφθαλμών των τουριστών, με το ανάλογο πάντα αντίτιμο.

Εμείς δεν είδαμε κανέναν να πηδά. Καθίσαμε στην όχθη του ποταμού με θέα τη γέφυρα και τόλμησα να μπω στο ποτάμι, που ενώ φαίνεται ότι έχει μικρή ροή είναι ικανό να σε παρασύρει. Κατά το παρελθόν έχουν αναφερθεί αρκετοί πνιγμοί. Φουσκωτές βάρκες με εξωλέμβιες μηχανές πήγαιναν πάνω κάτω, δημιουργώντας μια κακή εικόνα από τον τρόπο χειρισμού τους και της ηχορύπανσης που δημιουργούνταν.

Μας ζάλισαν με τα πάνω - κάτω.

Όπως καταλάβατε, δεν καθίσαμε πολύ και φύγαμε για πιο ήσυχα μέρη. Τέτοιο μέρος ήταν το εστιατόριο που επισκεφτήκαμε. Για ακόμη μια φορά στη Βοσνία - Ερζεγοβίνη φάγαμε πολύ καλά και σε λογικές τιμές.

Στο Mostar κάναμε μόνο μια διανυκτέρευση και όπως εξελίχθηκε ήταν και η τελευταία μας στη Βοσνία - Ερζεγοβίνη, αφού στο Trebinje και την γύρω περιοχή, όπου υπολογίζαμε να μείνουμε, δεν βρήκαμε ελεύθερο κατάλυμα, παρά μόνο σε τιμές άνω των 200 ευρώ!

Δεκαπέντε χιλιόμετρα από το Mostar βρίσκεται η κωμόπολη Blagaj. Από εκεί ξεκινά ο ποταμός Buna το μικρό του ταξίδι, μέχρι να ενωθεί με τον Neretva. Στις πηγές του, κάτω από τον τεράστιο βράχο 200 μέτρων, θα δείτε ένα μοναστήρι των Σούφι. Αυτή η γωνιά του χωριού είναι βγαλμένη από παραμύθι, που έχει βάλει το Blagaj στον τουριστικό χάρτη της χώρας και όχι άδικα.

Μετά τα απαραίτητα φωτογραφικά στιγμιότυπα, πήραμε πρωινό δίπλα στο ποτάμι. Εδώ οι τιμές έχουν τσιμπήσει λίγο προς τα πάνω.

Η συνέχεια μας πήγε στην νεκρόπολη Radimlja, για να δούμε τα «stecak». Στέτσακ λέγονται οι μνημειώδεις επιτύμβιες στήλες, που πάνω τους έχουν σκαλισμένα διάφορα θέματα.

Η περιοχή της νεκρόπολης βρίσκεται τρία μόλις χιλιόμετρα από το Stolac. Από την πόλη κάναμε απλά ένα πέρασμα, που όμως ήταν αρκετό για να μας προκαλέσει να πούμε ότι θα έρθουμε να μείνουμε κάνα δύο ημέρες εδώ. Τραπεζοκαθίσματα κυριολεκτικά μέσα στο ποταμάκι, το οποίο περνά κάτω και μέσα από τα σπίτια. Ήθελα τόσο να σταματήσουμε, να βγάλω τις μπότες και να δροσίσω τα πρησμένα και ιδρωμένα από τη ζέστη πόδια μου...

Μετά το Stolac οδηγήσαμε για αρκετά χιλιόμετρα μέσα σε φαράγγι, μέχρι να βγούμε σε οροπέδιο (R427). Σε κάποιο σημείο περάσαμε μέσα από ένα τεράστιο εργοτάξιο, με την σημαία της Κίνας να ανεμίζει. Μας έκανε εντύπωση πόσο βαθιά έχει μπει η Κίνα τα τελευταία χρόνια στην Ευρώπη και όχι μόνο.

Φτάνοντας κάθετα με τον M20 στρίψαμε αριστερά για Foča. Από εκείνη τη στιγμή αρχίσαμε να βλέπουμε γκρουπ μοτοσυκλετιστών να κινούνται αντίθετα από εμάς προς το Trebinje. Όλες με σερβικές πινακίδες. Η διαδρομή είναι απολαυστική και κάθε τόσο, να ένα ακόμη γκρουπ μηχανών! Τελικά, ο λόγος που δε βρήκαμε κατάλυμα στο Trebinje ήταν μια μεγάλη μοτοσυκλετιστική συγκέντρωση της τοπικής λέσχης Moto Club TNT.

Απέναντι από το μνημείο Tjentiste – Sutjeska, που ήταν και η τελευταία μας στάση στη Βοσνία, υπάρχει ένα καφέ .Εκεί συναντήσαμε μοτοσικλετιστές από αυτό το άτυπο κομβόι. Πάνω από 2000 μηχανάκια θα μαζευτούν, μας είπαν.

Το μνημείο Tjentiste – Sutjeska τιμά τη μάχη της Sutjeska, που έγινε από τις 15 Μαΐου έως τις 16 Ιουνίου του 1943. Ο στόχος των δυνάμεων του άξονα ήταν να συλληφθεί ο διοικητής των Παρτιζάνων, Josip Broz Tito, ο μετέπειτα ηγέτης της Γιουγκοσλαβίας.

Το μνημείο επιβάλλεται στο τοπίο και μπορώ να πω ότι μου θυμίζει τα φτερά από το άγαλμα της Νίκης της Σαμοθράκης.

Τα τελευταία χιλιόμετρα γίνονται σε κακό δρόμο, όλο γούβες και χώματα, αλλά η περιοχή είναι όμορφη.

Στη συμβολή των ποταμών Drina, Piva και Tara αποχαιρετήσαμε τη Βοσνία - Ερζεγοβίνη, με την υπόσχεση να ξαναγυρίσουμε, γιατί έχουμε αφήσει υπόλοιπα: Politelj, Trebinje, Stolac, Perućica Primeval Forest, Mogorjelo, Tuzla, BanjaLuka, GrmeckaKorida, Lukomir, Strac και Kravice βρίσκονται ήδη στην επόμενη λίστα που αφορά τη χώρα.

Στον τυπικό έλεγχο εξόδου δεν μας σφράγισαν τα διαβατήρια, σε αντίθεση με την είσοδό μας. Λέτε να έχουμε θέμα την επόμενη φορά;

Θα δείξει, όπως συνηθίζω να λέω.

Η παραποτάμια διαδρομή στα πρώτα χιλιόμετρα στο Μαυροβούνιο μας θυμίζει αυτή που κάναμε για το Visegrad.

Κομμάτια του δρόμου είναι υπό κατασκευή δυσκολεύοντας μηχανή και αναβάτες. Αργά το απόγευμα φτάσαμε στο Zabljak.

Όπως ενημερωθήκαμε, το Μαυροβούνιο έχει έντονα προβλήματα με τις κατολισθήσεις. Αυτό μας ανάγκασε να αλλάξουμε την πορεία μας την επόμενη μέρα, αφού το πέρασμα του Durmitor που θέλαμε να κάνουμε, δεν είναι εφικτό σε όλο το μήκος του. Στην περιοχή Bistrica ο δρόμος έχει καταστραφεί από το 2024. Δεν είναι η πρώτη φορά.

Αναζητήσαμε εναλλακτική διαδρομή μέσα από το ορεινό τοπίο, που είναι μαγικό. Πλησιάζοντας την Podgorica, η μαγεία χάνεται.

Το Μαυροβούνιο δεν είναι στο πρόγραμμα και κάναμε μια απλή διέλευση, όπως και στην Αλβανία. Στη γείτονα χώρα ταλαιπωρηθήκαμε από τα πολύ χαμηλά όρια ταχύτητας, τα χιλιάδες αυτοκίνητα, τις κακοτεχνίες και τις ότι να’ναι προσπεράσεις. Ήταν να κοιμηθούμε ένα βράδυ στο Berati και από εκεί να συνεχίσουμε νότια και να μπούμε από Σαγιάδα, αλλά η κατάσταση μας προδιάθεσε αρνητικά.

Στο Elbasan κάναμε αριστερά και από εκεί για Pogradec, Bilisht και το τελωνείο Κρυσταλλοπηγής. Σε όλη τη διαδρομή δεν παρατηρήσαμε ούτε μια σήμανση που να σε κατευθύνει προς Ελλάδα.

Αυτή ήταν η μέρα με τα περισσότερα χιλιόμετρα. 

Το βράδι εκείνο διανυκτερεύσαμε στην Καστοριά. Ο λογαριασμός του φαγητού μας επανάφερε στην ελληνική πραγματικότητα, αυτή της "εισαγόμενης ακρίβειας" και της παραμύθας που μας πουλάνε χρόνια τώρα.

Κατηφορίζουμε σιγά σιγά προς το σπίτι μας, κάνοντας ακόμη μια στάση στην περιοχή του Μεσολογγίου, που τείνει να γίνει σταθμός στις εξορμήσεις μας τα τελευταία χρόνια.

18 ημέρες ήταν η διάρκεια της μοτοσυκλετιστικής ιστορίας που μόλις διαβάσατε. Οι 10 από αυτές ήταν στην Βοσνία και Ερζεγοβίνη και όπως έχετε ήδη καταλάβει θέλαμε μερικές ακόμη. 

Έτσι όμως βρίσκουμε την αφορμή να την ξανά συμπεριλάβουμε στους μελλοντικούς μας προορισμούς, μαζί με εκείνους στους λόγους που απαντούν στο ερώτημα "γιατί Βοσνία;"